Próba, uncja, karat – o co w tym wszystkim chodzi?

, , ,
23 listopada 2010

We wpisie opowiem o tym czym jest karat i jak odróżnić uncję od uncji trojańskiej – są to informacje niezbędne, by sprawnie poruszać się w sferze jednostek masy używanych na certyfikatach czy specyfikacjach technicznych monet. Ich nieznajomość może skutkować przykrym dla kieszeni przepłaceniem…

Dzisiaj postaram się przybliżyć Wam temat jednostek mas używanych w numizmatyce. W większości krajów świata obowiązuje układ jednostek miar o nazwie „układ SI”. Podstawową jednostką masy w tym układzie jest kilogram. Trudno jednak określać masę monet w kilogramach, ze względu na ich nieduży ciężar. Dlatego najczęściej do określenia wagi monety używana jest jednostka gram (1 kilogram = 1000 gramów).

moneta 2 zł GN „Gorlice” 2010

Polska moneta 2 zł GN „Gorlice” wg specyfikacji waży 8,15 grama. Źródło: MonetyNews.pl

Przeglądając katalogi z monetami zagranicznymi lub spoglądając na certyfikaty monet bulionowych, zauważymy, że do podania masy nie użyto „zwykłego” grama. Widnieje tam najczęściej oznaczenie „oz” lub „troy oz”. Skrót „oz” oznacza uncję. Patrząc do encyklopedii, by porównać tą jednostkę z naszym gramem, pojawia się problem. Raz bowiem uncja jest równa 28,35 grama (oznaczona „oz”), a za drugim razem 31,103 grama (oznaczona „troy oz”). W przypadku kruszców szlachetnych (czyli również monet) interesuje nas ta druga, cięższa. Od jej skrótu – „troy oz”, nazywa się ją uncją trojańską, również uncją aptekarską lub jubilerską. Pierwsza uncja, nieco lżejsza to tzw. uncja handlowa i nie jest używana do podawania wagi kruszców szlachetnych. Z przyzwyczajenia znawców tematu i „oczywistej oczywistości” zamiast skrótu „troy oz” często można zauważyć zwykłe, uproszczone „oz” przy monetach.

1 uncja trojańska (1 troy oz, 1 oz) = 31,103 grama

Polska moneta bulionowa „Orzeł Bielik” o masie 1 uncji złota (a)Polska moneta bulionowa „Orzeł Bielik” o masie 1 uncji złota

Polska moneta bulionowa „Orzeł Bielik” o masie 1 uncji złota. Źródło: katalogmonet.pl

Przy okazji monet bulionowych warto wspomnieć o takim pojęciu jak próba metalu szlachetnego. Wspomniane monety bulionowe z racji swojego przeznaczenia inwestycyjnego, najczęściej bite są z czystego złota (próba 999). Monety kolekcjonerskie, nie tylko złote, ale również te z innych metali, zazwyczaj są bite ze stopu kilku metali. Samo złoto jest metalem miękkim, dlatego też używa się domieszek innych metali. Takie zabiegi powodują pogorszenie próby wyrobu, ale jest to zjawisko często praktykowane. Aby ustandaryzować ilość złota w złocie, czyli tak naprawdę stosunek masy złota do masy domieszek, wprowadzono pojęcie „próby złota”. Próba złota to udział złota w danym stopie metali wyrażony w promilach (1 promil =1/1000). Jeżeli w stopie złoto stanowi 75% całej masy, to stwierdzamy, że jest to złoto próby 750. Innymi słowy na 1000 części wagowych stopu, 750 części to złoto. Tymi częściami wagowymi może być dowolna jednostka masy, najczęściej jest to uncja, gram lub grain. Należy pamiętać, że oznaczenie próby ma dokładnie takie samo zastosowanie przy innych metalach, np. przy srebrze czy platynie. Logicznie rzecz ujmując, czyste złoto powinno mieć próbę 1000. Warto jednak pamiętać, że czyste złoto oznaczamy próbą 999. Jest to zasada przyjęta na całym świecie.

Możemy się spotkać z pojęciami „pierwszej próby złota”, „trzeciej próby złota” itp. Są to pojęcia jubilerskie, które wynoszą kolejno:

- pierwsza próba złota – 960

- druga próba złota – 750

- trzecia próba złota – 585

- czwarta próba złota – 500

- piąta próba złota – 375

- szósta próba złota – 333

Monety nie są wyrobami jubilerskimi, dlatego też używanie powyższych nazw jest nieprawidłowe. W przypadku monet używać powinniśmy liczbowego określenia próby.

Przedostatnią jednostką, z którą możemy się spotkać przy monetach, jest karat. Jest to jednostka najczęściej kojarzona z jubilerstwem, tam też używana powszechnie, jednak z powodu „bliskości” dziedzin pojęcie karata może pojawić się przy monetach. O czystym złocie mówimy „złoto 24 karatowe”. Jeżeli więc 1000 części odpowiada 24 karatom, 1 karat to ok 4,17%. Możemy się spotkać ze stwierdzeniem, że 1 karat = ok. 0,2 grama. Te karaty jednak używane są do określania mas kamieni szlachetnych, najczęściej diamentów, a nie do określania próby złota.

Innymi słowy złoto o próbie 722, zawierające 72,2% złota, ma ok. 17,3 karata. Jak to obliczyć? Zawartość procentową złota dzielimy przez równoważnik karata: 72,2 dzielone przez 4,17 daje nam ok. 17,3 karata. Dla przykładu obliczyłem losową próbę złota, w rzeczywistości próby złota są dosyć usystematyzowane:

- 24-karatowe – próba 999

- 22-karatowe – próba 916

- 18-karatowe – próba 750

- 14-karatowe – próba 585

- 12-karatowe – próba 500

- 10-karatowe – próba 417

- 9-karatowe – próba 375

- 8-karatowe – próba 333

Nawiązując jeszcze do prób jubilerskich, można stwierdzić, że złoto trzeciej próby to:

- złoto próby 585

- stop zawierający 58,5% czystego złota

- złoto 14 karatowe

Na monetach najczęściej widnieje oznaczenie próby – nie spotkałem się z oznaczeniem ilości karatów. Poniżej przedstawiam przykłady monet z wybitą próbą.

Dukat o nominale 100 talarów chroniących przyrodę z wizerunkiem Poskocza Krasnego.

Dukat o nominale 100 talarów chroniących przyrodę z wizerunkiem Poskocza Krasnego. Mennica Kresowa. Źródło: MonetyNews.pl

20 rubli „Legenda o Żółwiu” Białoruś 2010

20 rubli „Legenda o Żółwiu” Białoruś 2010. Źródło: MonetyNews.pl

1000 rubli „Historia rosyjskiej marynarki wojennej” Rosja 2010

1000 rubli „Historia rosyjskiej marynarki wojennej” Rosja 2010. Źródło: MonetyNews.pl

Na zakończenie wspomnę o jeszcze jednej jednostce masy, nie odnosi się ona bezpośrednio do monet, lecz sądzę, że z racji jej podstępnej specyfiki warto ją poznać. Tą jednostką jest grain (po polsku gran). Od razu można zauważyć, że jest ona z nazwy i wymowy podobna do naszego grama. Zagrożenie o którym wspomniałem dotyczy osób, które nieuważnie czytają opisy ofert sprzedaży lub aukcji. W sprzedaży czasem pojawiają się samorodki złota, fiolki ze złotym piachem lub miniaturowe repliki złotych monet. W tytule można zobaczyć na przykład „15 grains of pure gold” – wydawać by się mogło, że to 15 gram czystego złota. Przez taką pomyłkę można jednak słono przepłacić!

1 grain = 0,0648 grama

Przytoczone 15 granów to nie 15 gram złota, ale… 0,972 grama! Różnica jest więc kolosalna. I to nie mit – „oszukanych” było już wielu.

Krzysztof Wąsala

VN:F [1.9.17_1161]
Rating: 0.0/5 (0 votes cast)
VN:F [1.9.17_1161]
Rating: 0 (from 0 votes)


Wreszcie wiem co to.. nie skusiłem się skorzystać z wujka Google, myślałem że „grain” to błąd sprzedających :)

VA:F [1.9.17_1161]
Rating: 0.0/5 (0 votes cast)
VA:F [1.9.17_1161]
Rating: 0 (from 0 votes)
  • Wkurza mnie bardzo.. jak piszą „srebro wysokiej próby 500″. Toż to stop składający się tylko w połowie ze srebra!

    Uważajcie na taki szmelc. Zazwyczaj to jakieś „numizmaty”.

    VA:F [1.9.17_1161]
    Rating: 0.0/5 (0 votes cast)
    VA:F [1.9.17_1161]
    Rating: 0 (from 0 votes)
  • Jak widać, każdy kolekcjoner-inwestor musi posiadać talenta matematyczne. Przydatny artykuł – porządkujący pewne kwestie i „ku przestrodze”.

    VA:F [1.9.17_1161]
    Rating: 0.0/5 (0 votes cast)
    VA:F [1.9.17_1161]
    Rating: 0 (from 0 votes)
  • fajny text. z tego co gdzieś tam czytałem np. w urzędzie probierczym można sprawdzić próbę monety czy tam biżuterii. Ktoś może wie ile to kosztuje ?

    VA:F [1.9.17_1161]
    Rating: 0.0/5 (0 votes cast)
    VA:F [1.9.17_1161]
    Rating: 0 (from 0 votes)
  • He he, ciekawe jak to sprawdzają? :)

    VA:F [1.9.17_1161]
    Rating: 0.0/5 (0 votes cast)
    VA:F [1.9.17_1161]
    Rating: 0 (from 0 votes)
  • Może odcinają kawałek ? :D

    VA:F [1.9.17_1161]
    Rating: 0.0/5 (0 votes cast)
    VA:F [1.9.17_1161]
    Rating: 0 (from 0 votes)
  • Tak a potem lutują na nowo ;)

    VA:F [1.9.17_1161]
    Rating: 0.0/5 (0 votes cast)
    VA:F [1.9.17_1161]
    Rating: 0 (from 0 votes)